Problemy scenariuszowe sagi o Thorgalu (oraz trochę o warstwie graficznej)

    Wracam w drugiej odsłonie cyklu tekstów, w których zbieram przemyślenia co do problemów scenariuszowych serii które zdarza mi się "odświeżyć", tj. powrócić do ich lektury. Ostatnio była "Ekspedycja" a tym razem jest to saga o Wikingu z gwiazd - Thorgalu Aegirssonnie.

   Zazwyczaj raz na kilka lat - zdarza mi się bowiem faktycznie wrócić do półki, na której stoją tomy tejże serii. Kilkukrotnie już na łamach tego bloga pisałem teksty odnośnie tej, coraz to dłuższej sagi - bo kolejne tomy są przecież wciąż wydawane. Tym razem chciałbym merytorycznie wypunktować - nie chcę bowiem aby to było tzw. "czyste narzekanie" - jakie (niekiedy rażące) problemy fabularne, dostrzegam aktualnie w kolejnych tomach tej opowieści - raczej tych "nowszych" - co przedstawiam w kolejnych podpunktach poniżej. 

Tak to miało być - Lehla i Jolan rozstają się ale tylko na jakiś czas. Aaricia bez trudu dostrzegała, kto skradł serce jej syna.

                                    

- Zniknięcia Lehli, Darka i Pietrowa na końcu albumu "Aniel" - postaci te towarzyszyły Thorgalowi niemal do ostatnich kadrów tego tomu. Zapowiadało się, że w dalszych epizodach nadal mogą wspierać familię Aegirssonów a Lehla - w końcu - zostanie oficjalną dziewczyną a może i żoną Jolana Thorgalssona. Nich z tych rzeczy - bez żadnej wzmianki w kolejnych tomach ci bohaterowie po prostu znikają bez śladu a zamiast hucznego wesela Jolana i Lehli - gdzie - oboje czekali i szukali się na wzajem przez wiele lat - pojawia się...

- ...Zorza (fr. Boréale) - czyli odmrożona atlancka blondyna, zupełnie przypadkiem młoda, śliczna jak z obrazka i natychmiast "przyklejona" do Jolana. Nagle dowiadujemy się też, że Zorza w jakiś sposób "wchłonęła" w siebie ducha Akwili, tragicznie zmarłej córki "czarodziejki" Slivii. Nie wiem dlaczego scenarzysta podjął taką decyzję aby wspomnianą w poprzednim podpunkcie Lehlę "wyciąć" z albumu na album i dodać tę nową postać, tj. Zorzę. Nie podoba mi się też pomysł, że Jolan Thorgalsson od razu zapomniał o tej, do której przez wiele lat wzdychał, za którą tęsknił i z dnia na dzień zapałał ognistą miłością do blondwłosej Atlantki. A dodatkowo - po co został "wyciągnięty z szafy" kolejny "scenariuszowy trup" w postaci Akwili (a przynajmniej jej ducha)? Yann ma doprawdy irytującą tendencję do ożywiania postaci, które gdzieś już wcześniej zostały uśmiercone, co - w mojej ocenie - pokazuje raczej brak świeżych pomysłów na prowadzenie fabuły.

Zorza/Boreala podczas pierwszego spotkania-wizji z Jolanem (album 'Neokora').

- I tutaj płynnie przechodzimy do kolejnych "cudownych wskrzeszeń" ręką demiurga-scenarzysty a konkretnie tematu ożywienia Atlantów (w tym Slivii) i całej tej akcji z Neokorą w kosmolocie Atlantia (tomy 'Neokora' i 'Tupilaki'). Czy w albumie 'Wyspa lodowych mórz', kiedy Thorgal po raz pierwszy wkraczał na pokład uwięzionego w lodach północy statku kosmicznego (który wówczas nie miał nadanej żadnej nazwy, jak to zrobił Yann), Slivia na prawdę nie wiedziałaby, że on jest "z tych" którzy mogą otworzyć sterownię, z kasty Dzainów? Nawet jeśli, to na pewno była w stanie to łatwo wykoncypować, a jeśli tego nie zrobiła, i nie nakłoniła Thorgala przy pierwszej wizycie do otwarcia sterowni strzeżonej (wedle pomysłu Yanna) "niezniszczalnymi drzwiami z orichalku", to znaczy, że jest to następna "zapchajdziura" scenariuszowa, wymyślona przez aktualnego scenarzystę serii i że takiej sterowni po prostu wcześniej tam nie było... A tymczasem - według pomysłu Yanna - okazuje się, że członkowie załogi Atlantii byli "tylko zamrożeni"  a nie martwi i można ich było łatwo ożywić a nawet zmusić do podjęcia ponownej próby zniszczenia całej ludzkości pod wodzą Neokory - pokładowej AI, kontynuującej wykonywanie rozkazów, które dostała cztery dekady wcześniej, przed deaktywacją... Przepraszam, ja tego "nie kupuję". To jest bowiem jawna kpina z dziedzictwa scenariuszowego mistrza Van Hamme'a.

- Thorgal nie urodził się "na pokładzie gwiazdolotu uwięzionego na wyspie lodowych mórz", jak przedstawia nam to scenarzysta - tj. ponownie, Yann - w tym samym tomie co wątek przebudzonych Atlantów (odcinek 'Tupilaki'). Wystarczy sięgnąć po album 'Gwiezdne dziecko' aby przekonać się, że stało się to na pokładzie innego, morskiego a nie kosmicznego statku, podczas podróży rodziców Thorgala, w poszukiwaniu surowców, potrzebnych Atlantom. To doprawdy bardzo źle świadczy o Yannie Le Pennetier i jego nieprzykładaniu się do szczegółów scenariusza i znajomości poprzednich wypadków z tej sagi!

Ostatni kadr z albumu serii pobocznej - Kriss de Valnor, T4 - Sojusze. 

Absurdalny ślub Jolana i zmartwychwstałej Kriss o którym jest mowa nieco dalej w tym tekście.

- Kolejnym przykładem absurdalnego zmartwychwstania jest w tej serii w mojej ocenie przywrócenie do życia Kriss de Valnor - po bohaterskiej przecież śmierci w obronie własnego syna i członków familii Aegirssonów - oraz fakt, że po wizycie w zaświatach nie zmieniła się wcale i nadal jest podła, chciwa i drapieżna. Jest to doprawdy rozczarowujące, ponieważ ta bohaterka tak wiele przeszła w poprzednich tomach serii. Z bezwzględnej agresywnej najemniczki, stała się (trochę w międzyczasie) kochającą swe dziecko dojrzałą matką; pojednała się z Aaricią, której przez lata głęboko nienawidziła (zresztą z wzajemnością); no i umarła, a potem nagle zmartwychwstała, odesłana na Ziemię po sądzie Walkirii. No i nic nie pomogło, co w dużej mierze było widoczne jeszcze w cyklu Aniela i Czerwonej Magii - choć tu może bardziej należałoby winić innego scenarzystę większości tomów serii pobocznej o Kriss - Yves'a Setne'a. Czy na prawdę nie można było pozostawić tej postaci w zasłużonym, scenariuszowym grobie?

- Gdyby agresywna, czarnowłosa heroina  (ponownie Kriss de Valnor)  nie powróciła do świata żywych, nie pojawiłby się też w serii kolejny scenariuszowy koszmarek w postaci jej (taktycznego co prawda) ślubu z Jonalem Thorgalssonem. Wyszło na to, że ta kobieta była zamężna z ojcem a potem z synem - prawie "Moda na sukces" w wersji komiksowej. Trochę kojarzy mi się to też z memem na temat serialu "Przyjaciele", podpisanego "We are running out of combinations", czyli brakuje nam już pomysłów na kolejne kombinacje, więc wymyślamy i wprowadzamy do scenariusza elementy (związki) których zasadność pozostaje o tyleż nieprawdopodobna co i dziwna a wręcz niesmaczna.  

Okładka 42 tomu serii z wydania niemieckiego - album 'Wareg Ozur' - autorstwa F.Vignaux'a,

 która wg. mnie znacznie lepiej pasuje do treści albumu niż ta którą dostaliśmy w wydaniu polskim.. 

Na obrazku widzimy Aaricię, płaczącą przy menhirze gdzie został pochowany jej ojciec - Gandalf Szalony.

- Artykułowałem to już kiedyś ale bardzo nie podoba mi się również jak Yann zmienia charakter i zachowanie poszczególnych kluczowych postaci oraz w jakie absurdalne (np. wymieniony akapit wyżej ślub, choć to akurat wymysł Sente'a) lub rozczarowujące sytuacje te postaci wikła. Sztandarowym przykładem jest tu dla mnie Aaricia - wcześniej zawsze przedstawiana jako symbol miłości i oddania - która zaczęła być portretowana przez Yanna jako znudzona kura domowa, która zaczęła zdradzać męża, podczas gdy Thorgal po raz kolejny poświęcał zdrowie i życie aby ratować młodszego syna, tj. Aniela. I jeszcze uczyniła to z zarozumiałym, narcystycznym chłystkiem, pokroju niejakiego Lundgena. To naprawdę krzywdzące a nawet upokarzające dla tej kluczowej przecież postaci sagi.

- Albumy "Aniel" i dalsze (następujące po nim) od strony graficznej. Uważam, że tom "Aniel" był dość smutnym pożegnanie drugiego z ojców serii (Grzegorza Rosińskiego) ze swoim dzieckiem - tj, sagą. Przykro mi to pisać ale szczerze uważam, że ten album musiał powstawać w ogromnych bólach. Styl malarski Rosińskiego, który pojawił się w albumie "Ofiara" i był (w dalszych tomach) miejscami na prawdę piękny i przykuwający oko (szczególnie w kontekście pejzaży) tutaj, tj. w trzydziestym szóstym tomie serii, stał się jakby niedopracowany, kadry wydawały się być tworzone pospiesznie, na poczekaniu niemal. Podobną opinię - co artykułowałem już kilkukrotnie, np. przy okazji recenzji najnowszych tomów serii w ostatnich latach - mam na temat prac Frederica Vignaux'a. Kreska tego twórcy jest dla mnie chaotyczna i nijaka. Wciąż - niezmiennie od lat - jestem zdania, że dużo lepszym wyborem byłoby obsadzenie Romana Surżenki w roli głównego rysownika serii po rezygnacji mistrza Rosińskiego. Być może stały za tym jakieś powody o których nigdy się nie dowiemy, np. kwestie wynagrodzenia czy po prostu dostępności do kolejnych zleceń tego artysty (Surżenki). Niemniej albumy od 37-go "w górę" uważam już za znacząco odbiegające od poprzedniej stylistyki serii in minus. Gdybyż jeszcze scenariusze Yanna Le Pennetier'a miały tę iskrę geniuszu, którą dawał serii van Hamme... Zamiast tego rzeczony Yann wygenerował sporo zamieszania i humbugów fabularnych, które starałem się zebrać w przedstawionych w tym artykule punktach.

Plakat z postaciami młodych Thorgala i Aaricii stworzony przez Romana Surżenkę dla organizatorów Festiwalu komiksu w Puteaux. 
Czyż nowe albumy o familii Aegirssonów nie wyglądałyby lepiej w takiej stylistyce?

                            

    Pozostaje dla mnie zagadką jak działa proces powstawania kolejnych albumów tej serii? Teoretycznie Piotr Rosiński (syn Grzegorza) - przynajmniej takie zawsze było moje rozumienie - jest managerem który nadzoruje rozwój sagi. Czy jednak nie są podejmowane dyskusje co konkretnie autor scenariusza (aktualnie Yann) chce umieścić w kolejnych tomach? Nie jest to analizowane i weryfikowane w kontekście spójności logicznej z wcześniej istniejącymi opowieściami (tomami) tego uniwersum? Niestety do takiej właśnie konkluzji prowadzą mnie przytoczone powyżej przypadki absurdów scenariuszowych. 

Problemy scenariuszowe w 'Ekspedycji' (ale nie tylko)

    O temat twórczości Bogusława Polcha zahaczałem w swoich artykułach na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza przynajmniej kilkukrotnie, między innymi pisząc tekst o serii Ekspedycja artykuł "Szalony Pilot" czy nawet mini-biografię Polcha - dla magazynu KZ - a także - już na tym blogu - pisząc dwukrotnie o Funkym Kovalu. Aby jakiś tekst trafił tutaj (tj. na bloga właśnie) w formie nadającej się do publikacji - bo różnego rodzaju szkice, drafty i porzucone wersje teksów to już zupełnie inna historia - musi nadarzyć się temat, który mnie jakoś szczególnie zainteresuje, skłoni do przemyśleń i analiz - łącznie z poszukiwaniem dodatkowych informacji. Tym razem "triggerem" stała się (ponowna) lektura 'Ekspedycji'  -słynnej serii składającej się z ośmiu albumów, rysowanych przez Polcha w latach 70. i 80. XXw. Otóż moim zamysłem było powrócić do tego uniwersum aby "jak prawdziwy koneser", nie spiesząc się, pokontemplować rysunki i słynną, precyzyjną kreskę Polcha. Jednocześnie przy lekturze uderzyło mnie, jak wiele jest w tej serii dziur i bzdur scenariuszowych. Tak więc oprócz kilku ogólnych refleksji co do twórczości tego rysownika które naszły mnie w tzw. "międzyczasie" - a które również tutaj zamieszczam - głównym tematem tekstu w zamyśle pozostaje wypunktowanie wspomnianych mankamentów w warstwie narracyjno-scenariuszowej.

    

    Zacznę od tego, że z rysunkami Polcha zawsze miałem pewną trudność. Z jednej strony, to co mnie osobiście niezmiennie zadziwia to fakt, jak bardzo nadal projekty techniczne - np. pojazdy czy bronie z jego komiksów - wyglądają nowocześnie nawet dziś, choć komiksowe plansze z omawianej tutaj serii po prawie pięćdziesięciu latach od powstania pierwszego albumu wypadałoby już chyba uczciwie nazywać "retrofuturyzmem". Z drugiej strony mamy np. twarze bohaterów, które nawet w szczytowych momentach "kondycji" twórczej wychodziły autorowi różnie, często przypominając raczej karykaturalne "gęby". I jeszcze dochodzą do tego kolejne nierówności jeśli chodzi o styl zarówno na przestrzeni lat jak i pomiędzy poszczególnymi seriami. Podobno Polch świadomie chciał różnicować "look" poszczególnych rysowanych przez siebie opowieści które tworzył aby nie zamykać się w jednej stylistyce  (np. Koval vs Wiedźmin). Z drugiej strony nawet albumy danej serii - i Ekspedycja jest tu dość jaskrawym przykładem - znacznie różnią się od siebie, w kontekście kreski, kadrowania i kolorystki... W ramach dygresji dodam, że szczególnie widoczną, wręcz szokującą zmianą w tej materii są drugi oraz trzeci album sagi of Funky'm Kovalu ("Sam przeciw wszystkim" vs "Wbrew sobie") gdzie pierwszy z wymienionych albumów wydaje się szczytem maestrii osiągniętej kiedykolwiek przez Polcha, podczas gdy kolejny, trzeci album Kovala - szczególnie w wersji kolorowej - prezentuje znaczący "zjazd" formy, w kontekście precyzji i staranności kreski, kadrowania a wreszcie i kolorów - ale może to już temat na zupełnie inny, dedykowany tekst...

    Wracając do samej serii "Wg. Danikena" - bo również pod taką nazwą funkcjonowała, także w Polsce, Ekspedycja - to w mojej opinii szczytowym momentem serii w kontekście jakości rysunków jest tom "Zagłada Wielkiej Wyspy". Projekty techniczne, dynamiczne sceny walki czy scena w kokpicie kosmolotu gdzie zaburzone zostaje pole grawitacyjne planety, do tej pory niezmiennie przykuwają moją uwagę. Co ciekawe właśnie między tym tomem - "Zagładą..." - i kolejnym albumem serii "Planeta pod kontrolą" następuje największy - i dość zaskakujący - skok jakościowy "in minus" jeśli chodzi o jakość techniczną rysunków tej właśnie serii. O ile kreska pozostaje w zasadzie bez zmian - kontury są nadal niezwykle precyzyjne - to nakładanie kolorów w "Planecie..." pozostawia wiele do życzenia, wygląda bowiem jakoś tak "peerelowsko" - buro i byle jak. Tyle dywagacji w temacie warstwy graficznej. Natomiast jeśli chodzi o największe problemy scenariuszowe, które przecież miały się stać motywem przewodnim tego tekstu, to poniżej, w punktach, przedstawiam swoje spostrzeżenia w tej materii:

- Kłopoty z narracją zaczynają się już właściwie na pierwszych stronach sagi, w albumie "Lądowanie w Andach". Oto po wybudzeniu z hibernacji okazuje się, że część załogi chce pozostać lojalna wobec oryginalnych rozkazów z Des, a inna grupa zupełnie nie ma na to ochoty. Niektórzy chcą wylądować głównym statkiem na planecie i pozostać tu na zawsze, inni natomiast rozważają plan aby od razu lecieć dalej, ignorując oryginalne rozkazy które dostali na Des... A podobno zostali wyselekcjonowani do tej misji. Czy nie powinni być zmotywowani aby osiągnąć sukces, czy ktoś ich zmuszał do udziału w przedsięwzięciu? Rozumiem chęć zbudowania sytuacji konfliktowych w warstwie scenariusza ale ten pomysł wydaje mi się wielce naiwny i naciągany.

- Dodatkowo, ekspedycja z Des składała się z samych mężczyzn oprócz niej - dowódczyni, Ais - gdzie w tym sens, gdzie logika? Ten fakt też wkrótce staje się podłożem wielu konfliktów wśród desjańskiej załogi, łącznie z łączeniem się w pary desjanskich mężczyzn z lokalnymi kobietami - wychodowanymi owocami ich własnych eksperymenów genetycznych.

- Kolejną problematyczną decyzją scenariuszową wydaje się to, że tak zaawansowana cywilizacja techniczna nie wysłała na pierwszą wyprawę robotów, które mogłyby towarzyszyć i pomagać ludziom. Desjalnie mieli je przecież, co widać w późniejszych albumach. Pojawiają się one bodaj dopiero w "Walce o planetę" (w postacie obcych biorobotów). 

- Wracając raz jeszcze do początku opowieści to - ponownie - w  albumie "Lądowanie w Andach" Ais po przebudzeniu załogi mówi im, że zostali wysłani w podróż bez powrotu, ponieważ macierzysta planeta - Des - umiera i po prostu nie będą mieli dokąd wrócić. W kolejnych albumach jednak najpierw Chat ma wrócić na rodzimy glob, a później sama Ais wraca na Des. No to jak to w końcu jest?

- W pewnym momencie główny naukowiec Ekspedycji - Zan - mówi: "życie wszędzie musi rozwijać się tak samo"... Naprawdę? Musi? Skąd takie wnioski? A jakby życie rozwinęło się na bazie dajmy na to krzemu, albo metali w formie płynnej czy ewoluowałoby w kierunku od pojedynczych komórek do strunowców aż do ssaków - szczerze wątpię, aby proces drugi raz mógł powtórzyć się dokładnie tak samo na innej planecie.

- W "Walce o Planetę" Ais dosłownie sama "włazi" w łapy Insektoidów - rasy obcych najeźdźców, przed którymi Desjanie muszą bronić Ziemi i Ziemian. Do statku tych wrogo nastawionych form życia Ais udaje się na "małą pogawędkę" sama, bez wsparcia towarzyszy i to dwa razy! Dodatkowo za pierwszym razem udaje jej się ukraść dokładnie tę część, która jest najbardziej istotna w kontekście zneutralizowania biorobotów, głównej broni Insektoidów (choć bierze pierwszy lepszy artefakt z taśmy produkcyjnej, który wpadł jej pod rękę). Dodatkowo Insekty po prostu wypuszczają ją bez większych konsekwencji, zamiast uwięzić  albo zabić, wiedząc przecież, że Ais i Desjanie nadal będą im szkodzić... Przy drugiej wizycie Ais ustawia się dokładnie pod miejscem na które może spaść wąski, szklany cylinder w którym zostaje uwięziona i wrzucona do wody. Po pierwsze kto trzyma w suficie takie kapsuły? Po drugie - ponownie - skoro Insektoidy chciały się Ais pozbyć permanentnie, mogły uczynić to inaczej i efektywniej.

- Na początku albumu "Zagłada Wielkiej Wyspy" - po powrocie na ojczystą Des, Ais zostaje poinformowana przez Wielki Mózg, że wszystkie wysiłki poczynione przez nią samą i kierowaną przez nią Ekspedycję nie miały sensu, ponieważ ona i jej towarzysze kierowali się antropocentryzmem. Zaczęli eksperymenty i zmiany genetyczne na istotach najbardziej do siebie podobnych - ziemskich małpoludach. Ale wynika z tego, że przed wyruszeniem na wyprawę nie dostali dokładnych instrukcji, że w rozum należy wyposażyć istoty które posiadają już jakiś stopień zorganizowania społecznego, jak np. mrówki czy termity, co sugeruje Wielki Mózg podczas udzielania Ais reprymendy. Czy genialny desjański umysł i  jego zespół wspierających komputerów nie powinien tego przewidzieć i udzielić - przynajmniej Ais jako dowódczyni misji - odpowiednich instrukcji przed rozpoczęciem wyprawy?

- Również  w albumie "Zagłada..." Satham i jego totumfacki - Azazel - lecą sondą do orbitującego kosmolotu, natykając się podczas finalnej ucieczki przed robotami strzegącymi bezpieczeństwa kosmolotu - cóż za przypadek - na niezwykle cenny artefakt, w postaci kryształowej czaski. Ląduje ona dokładnie pod ręką Sathama, dosłownie "aby po nią sięgnąć". Co więcej, Satham odkrywa po powrocie do swojego laboratorium, ze promieniowanie energetyczne przepuszczone przez kryształ czaszki działa paraliżująco nie tylko na roboty ale również na istoty żywe. To daje mu przewagę w starciu z Chatem, który wchodzi do laboratorium złoczyńców. Ale... po tym jak kryształowa czaszka okazuje się niezwykle użytecznym artefaktem, Satham tak po prostu pozostawia ją w opuszczonym laboratorium, dzięki czemu przejmuje ją - ponownie - Ais, gorączkowo poszukująca zaginionego Chata.

- Pod koniec tego samego tomu, tj. - ponownie - "Zagłady...", Ais zostaje ukarana za nieposłuszeństwo Wielkiemu Mózgowi - jej ukochany, Chat, zostaje zabity przez robota. W pogoni za sprawcą - który po testach polegających na wydaniu polecenia zniszczenia aparatu potrzebnego do kontunuowania i bezpieczeństwa lotu zostaje zdemaskowany - Ais dopada sprawcę w hali agregatów prądotwórczych, strzelając do niego z dystansu. Maszyna spada i rozbija się kilka metrów poniżej, tylko, że okazuje się, iż nie był to humanoidalny robot jak pozostałe, tylko człowiek, przebrany w strój robota. No właśnie... 1. Ais porwała na Des przypadkowy kosmolot. Skąd Wielki Mózg miałby wiedzieć, gdzie umieścić swojego szpiega ucharakteryzowanego na robota? 2. Lot na Niebieską planetę, aktywności na tejże zajęły sporo czasu - jak ten fałszywy robot w ogóle funkcjonował na pokładzie kosmolotu? Mowa tutaj choćby o czynnościach fizjologicznych i odżywianiu. 

- W "Planecie pod kontrolą" okazuje się, że mimo ogromnego wybuchu spowodowanego przez eksplozję termojądrową w której poświęcił się towarzysz Ais - Rama - w końcówce albumu "Walka o planetę", Insektoidy nadal tam, tj. na Księżycu, są. Mało tego, nadal są wrogo nastawione, porywają, ukrywają i niszczą -  demontując osprzęt elektroniczny - kolejny kosmolot z Des. Nadal mają też plany podbicia Ziemi - o czym mówi Aistar (następczyni Ais)  i to otwartym tekstem, jeden z Insektoidów spotkanych w podziemnej bazie na Księżycu. A mimo tego wszystkiego Aistar nie podejmuje decyzji aby Insektom dać ostatecznego łupnia i rozwiązać problem raz na zawsze.

    Jeszcze kilka słów na temat głównej bohaterki całej serii - dowódczyni Ais (i pośrednio jej klona - Aistar). Podobno pierwowzorem zarówno Ais (jak i Brendy Lear z serii o Funkym Kovalu) jest ta sama osoba, można by rzec "muza" Polcha - druga żona rysownika, Danuta (Dana) Polch. O ile między Ais i Daną - na podstawie dostępnych zdjęć - można jeszcze dostrzec pewne ogólne podobieństwo, to ja osobiście zupełnie nie widzę takowych zbieżności z wyglądem oryginału (Danuty) do komiksowej Brendy. Wracając finalnie do samej Ais, to jako "wisienkę nad 'i'" przytoczę fakt, że odmłodzona wersja tej bohaterki (może z jej lat nauki w Akademii Władców na Des) miała się pojawić w opracowywanej ok. 2015r. animacji zatytułowanej roboczo "Ais, The Movie". Jednak ostatecznie nic z tego nic wyszło i oprócz kilku projektów 3D - nadal możliwych do odkopania w rozległych zasobach Internetu - nic więcej nie ujrzało światła dziennego także być może już nigdy nie dowiemy się "co autor miał na myśli", o czym właściwie miał traktować ten film itd...

Projekt postaci młodej Ais, stworzony na potrzeby niezrealizowanej animacji omawianej powyżej.

Kompendium PSX - 30 lat PlayStation w Europie

 Kompendium PSX - 30 lat PlayStation w Europie

    Publikacja ta została zasponsorowana w ramach croudfounding'u na portalu zrzutka.pl założonego przez wydawnictwo Openbeta, zajmujące się już w przeszłości różnymi opracowaniami na temat historii gier komputerowych ale nie tylko. Album/książka ta - nie wiem jak dokładnie wypada określić ten artefakt - jest wydawnictwem okolicznościowym, podsumowującym - po 30 latach  od premiery, która miała miejsce w 1995r - obecność na rynku europejskim jednej z najważniejszych konsol w historii, która sprzedała się w łącznym nakładzie ponad 100 000 000 jednostek. Warto wspomnieć, że w kraju pochodzenia - tj. rzecz jasna w Japonii - debiut pierwszego PlayStation odbył się nieco wcześniej, bo już 03.12.1994 w porównaniu z premierą europejską, mającą miejsce 29.09.1995. Oficjalny debiut w Polsce miał miejsce jeszcze później bo dopiero na początku 1996r... Wspomniane wydawnictwo - gwoli ścisłości - nawiązuje więc bezpośrednio do premiery europejskiej, nie zaś polskiej.

Okładka omawianej książki a właściwie księgi, ponieważ wydawnictwo wyróżnia się zarówno rozmiarami jak i wagą tomu.

    Lektura tego opracowania uświadomiło mi wiele rzeczy naraz odnośnie "tamtych czasów". Przede wszystkim, że ominęła mnie pewna rewolucja, ponieważ nigdy nie posiadałem "szaraka". Wiele gier które w od połowy lat 90-ych wychodziły na tę konsolę po prostu długi czas nie znałem, z częścią z nich - szczególnie wydanych tylko na jedną platformę, w postaci PSX - nie zetknąłem się w ogóle. Pośrednio też wspomniana lektura uświadomiło mi również, dlaczego tak właśnie było? Otóż komputer PC - i ten pogląd pojawia się również w omawianym albumie - był urządzeniem znacznie bardziej uniwersalnym od konsoli. Oprócz grania można z nim było robić znacznie więcej - edycja tekstu, grafiki itd. Konsola była w tamtym czasie sprzętem zdecydowanie luksusowym, z punktu widzenia polskiego nastolatka (a zapewne i rodzica). Szczególnie w okolicach premiery PlayStation w Polsce - platforma postrzegana jako sprzęt "dla bogatych gówniarzy". Bo tania to ta konsola dla przeciętnego polskiego zjadacza chleba nie była. Zresztą... Nie tylko sam sprzęt był dość drogi. Problem stanowiły także gry i ich fizyczna dostępność (no i ich cena). O ile jednak w dużym mieście zawsze znalazł się sklep, który coś tam oferował lub - alternatywnie - była też giełda, oferująca "piraty" - to w mniejszych miastach i miejscowościach, szczególnie w pierwszych latach obecności konsoli na rodzimym rynku, ten dostęp był znacznie ograniczony - brakowało źródeł. Pamiętać należy, że wtedy wszystko było znacznie bardziej "fizyczne", tzn. Internet dopiero raczkował i grę należało posiadać na fizycznym nośniku CD aby jej używać, a więc trzeba było udać się do sklepu - zazwyczaj właśnie w większym mieście, co samo w sobie stanowiło problem logistyczny - lub zamówić ją wysyłkowo. Praktycznie nie przypominam sobie by wśród moich znajomych ktokolwiek "u nas" - tj. w mieście powiatowym - taką konsolę w połowie lat 90-ych posiadał. "Gracze" to byli prawie wyłącznie "pecetowcy", może było jeszcze kilku zagorzałych "amigowców" kilka osób co miało stare konsole - głównie Pegasusy - i to by było na tyle. 

"Instant clasic", "timeless clasic", "ikona PSX". wszystkie te określenia nadal doskonale pasują do Final Fantasy VII. 

    Największym - i najbardziej nostalgicznym - obszarem są niewątpliwie w omawianym tomie artykuły wspominkowe, odnośnie najsłynniejszych gier, które ukazały się na pierwszą generacje sprzętu PlayStation. Taka "kumulacja" tytułów wydanych przez lata na tę generację sprzętu w jednym miejscu pozwala uświadomić sobie, jak dużo i jak ważnych gier pojawiło się na pierwszej konsoli od Sony. Battle Arena Toshinden, seria WipeOut, Final Fantasy VII, Metal Gear Solid, Gran Turismo, Crash Bandicoot czy Resident Evil to tylko kilka z przykładów klasyków nadal żyjących w pamięci i sercach graczy na całym świecie. Dodatkowo należy podkreślić, że część z tych serii wciąż żyje i dostają nowe odsłony bądź remastery lub nawet remake'i (choćby wspomniane FF VII czy MGS).

    Opracowanie zawiera też historię powstania pierwszego PlayStation, jak do tego doszło jak udało się wygenerować Sony tak wielki i spektakularny sukces tego urządzenia oraz jak bez determinacji jednego człowieka - Kena Kutaragy'ego - marki PlayStation mogło nie być w ogóle, nigdy. Ciekawe i zaskakujące było też dla mnie odkrycie jak wiele wersji tego urządzenia było na rynku i czym się one względem siebie różniły? Podobne odczucia - zaskoczenia - towarzyszyły mi podczas czytania kolejnych artykułów o akcesoriach do konsoli. To było doprawdy niespodziewane jak wiele i jak egzotycznych - zarówno co do formy jak i zastosowania - tych peryferii w ogóle było. Z drugiej strony warto sobie uświadomić, że pierwsza generacja konsoli od Sony była w dużej mierze polem do licznych eksperymentów z których niektóre przetrwały próbę czasu - np. ekstrawagancji i zdawałoby się dziwaczny przez swoją innowacyjność a dziś wręcz ikoniczny kształt kontrolera - a inne (tak na prawdę większość) zupełnie w tej próbie "poległy".

Pierwszy numer polskiej wersji oficjalnego PlayStation Magazine, stanowiącego bezpośrednie tłumaczenie z wydania angielskiego (potem trochę się to zmieniło). No i te dema gier dostępne na dołączonej do magazynu płycie - przepustka do światowych nowości.

    Ciekawym zestawem artykułów obecnym w tej księdze były też teksty o tym, jak wyglądała polska branża czasopism o grach komputerowych w latach 90-ych i jak tematyka konsolowa wbijała się "klinem" na rodzimy rynek, zdominowany przez PC-ty. Jak, w zaledwie kilka lat, z pewnej egzotyki konsole - szczególnie PSX - stały się dużą częścią składową "tortu" w kontekście procentu udziałów w rynku gier, również w Polsce. Równie interesujące były też dla mnie artykuły pokazujące, kto i dlaczego tworzył w tamtych czasach czasopisma o grach video w Polsce i jakie szanse ale i poważne wyzwania stały wtedy przed takimi ekipami? Ponieważ byłem głównie w tamtym czasie graczem PC-towym to pewnym wręcz szokiem było dla mnie odkrycie przy lekturze omawianej księgi, ile różnych periodyków wydawanych w Polsce było w kolejnych latach poświęcane konsolom. I tak np. był oficjalny magazyn Playstation - "przeszczepiony" do Polski z rynku brytyjskie jak również rodzime twory w postaci NEO (później NEO Plus) czy PSX Extreme. Cześć "głównej stawki" jak Secret Service, Świat Gier Komputerowych czy nawet Komputer Studio powoli, z biegiem czasu, zdawały się uginać pod rynkową presją, również poświęcając konsolom - w tym i PS1 - coraz więcej miejsca.

    Jakoś to nigdy wcześniej do mnie nie dotarło ale również przy lekturze tego opracowania uświadomiłem sobie, że faktycznie pierwsze PlayStation promowało bardziej dorosły profil gracza niż wcześniejsze generacje konsol od innych producentów oraz inwestowało - dość skutecznie - aby zintegrować obecność swojego sprzętu z trendami kultury masowej. Głównie rzecz tutaj dotyczyła kultury klubowej, muzyki elektronicznej i imprezowego stylu życia prowadzonego przez młodzież i młodych dorosłych (pokroju studentów) ale głównie na zachodzie Europy. Sztandarowym przykładem takiego mariażu okazała się seria futurystycznych wyścigów WipeOut, w której pojawiały się banery reklamowe realnych producentów, związanych z kulturą eventową - np. Red Bull - oraz muzyka znanych twórców muzyki elektronicznej: The Prodigy, Orbital, Chemical Brothers i wielu innych.

Futurystyczne modele, dynamiczna rozgrywka, wysoki poziom trudności i duża dawka muzyki elektronicznej - mieszanka wybuchowa która zapewniała sukcesy całej serii WipeOut.

   

    Ciekawe było także uświadomienie sobie jak bardzo niegrzeczne i niepoprawne były reklamy w tamtym czasie. Ocierały się często o sugerowanie używania środków odurzających, niekiedy epatowały również przemocą lub motywami erotycznymi - eksponowanie kobiet w wyzywających kreacjach i pozach, sugerowanie pewnych praktyk seksualnych, łącznie z BDSM. Myślę, że to by w dzisiejszych "poprawnych" czasach nie przeszło a koncerny - jak Sony - mogłyby się narazić na straty wizerunkowo-finansowe oraz liczne procesy sądowe. Moją intencją jest tutaj wskazanie, że tzw. "szalone lata 90-e" nie bez powodu właśnie tak były nazywane i że tamten świat i postrzeganie pewnych rzeczy, sytuacji czy postaw znacznie różniły się od współczesnych. Odważę się nawet zaryzykować tezę, że panowała wtedy atmosfera większej swobody obyczajowej, większego luzu we wszystkich dziedzinach.

Czy taka reklama przeszłaby aktualnie w magazynie dla młodzieży? Mam duże wątpliwości.

    Tak więc, podsumowując,  Kompendium PSX - 30 lat PlayStation w Europie to zdecydowanie podróż sentymentalna. Podróż do "tamtych" czasów kiedy gry i szerzej - popkultura były jakieś takie inne... Jest to też, dla mnie osobiście - pewnego rodzaju podsumowanie jak wiele mnie ominęło w kontekście gamingu w wyniku tego, że nie posiadałem nigdy pierwszej konsoli Sony, że nie miałem dostępu do wielu wytworów związanej z grami video kultury rodem z Japonii. 

aegirr 11.25

Świat Arkadiego, wydanie zbiorcze, T2

Niniejszy tekst nie będzie - po raz kolejny - stricte recenzją omawianego albumu, lecz raczej zbiorem moich refleksji i spostrzeżeń na temat rozdziałów wieńczących sagę o Arkadim, autorstwa Philippe'a Cazy Cazamayou. Tak więc, w skrócie, doczekałem się i na drugą część tejże sagi. Bardzo pozytywne jest to, że na tenże omawiany tutaj drugi tom zbiorczy nie trzeba było czekać zbyt długo...

    Zacznę więc może od zamieszczonej powyżej, amerykańskiej okładki (tej ze wspominanej w poprzedniej części tekstu o Arkadim, zbiórki na Kickstarterze). Przypomnę tylko w tym miejscu, że powyższy projekt pojawił się na okładce tomu zbiorczego, wydanego na rynku amerykańskim a agregującym wszystkie tomy serii. Natomiast w polskiej wersji ta grafika to jeden z wariantów okładki tomu drugiego, gdyż rodzime wydanie z kilku różnych powodów, zostało podzielone na dwa tomy. Wracając jednakże do głównego wątku tego akapitu, to polska okładka jest - w mojej ocenie - ładniejsza, lepiej zrealizowana, w kontekście technicznym niż wersja na Stany Zjednoczone. Składa się na to głównie lepiej dobrane liternictwo i kolorystyka, szczególnie słowa "CAZA" jak również tytułu widocznego poniżej, przedstawionego białymi literami. dodam jednak w tym miejscu również łyżeczkę dziegciu. Jedna decyzja edytorska w kontekście wydania polskiego wydaje mi się bowiem nietrafiona. Mówię tutaj o obecności - zarówno w pierwszym jak i drugim tomie - tego samego, zawartego na ostatnich stronach publikacji, słownika pojęć związanych z uniwersum w którym rozgrywa się odyseja Arkadiego. Tę swoistą redundancję uważam za zupełnie niepotrzebną, można było zamiast tego umieścić np. bonusowe grafiki, które otrzymywali darczyńcy w amerykańskiej zbiórce na wspomnianym Kickstarterze. 

    Osobiście nie lubię określeń typu "kultowe", "legendarne" lub "ikoniczne". Paradoksalnie jednak do tejże serii pasują wszystkie te trzy określenia. Siłą tej opowieści jest bowiem to, że nie jest to kolejne, sztampowe heroic fantasy lub space opera o ratowaniu świata. Wynika to z kilku różnych czynników które dość ciekawie uzmysławia czytelnikowi tekst publicystyczny, zawarty pod koniec omawianego tomu, autorstwa Nicolasa Trepalle'a. Jest to bowiem prawdziwa skarbnica wiedzy o serii. I tak w tekście Trepalle'a pojawiają się ciekawe informacje jak wyglądała geneza opowieści, jak przebiegał proces twórczy i dlaczego seria jest tak bardzo rozciągnięta w czasie jeśli chodzi o pojawianie się kolejnych tomów? Mowa jest też tam o tym, że w pewnych momentach występowały poważne ryzyka, iż seria nigdy nie zostanie ukończona przez autora z powodu trudności, na jakie napotykał (nie chce jednak tutaj zamieszczać spojerów).

    Cykl o Arkadim, w zamyśle wydaje się być zaprojektowany jako epopeja post-post-apokaliptycznej przyszłości - tak odległej, że niemal mitycznej - niosąc w sobie to, co wielkie historie zawierać powinny. Czerpie z historii ludzkości przerabiając na swój sposób mity, podania, wierzenia, archetypy. Z najważniejszych mamy więc Orfeusza i jego tragiczną miłość do Eurydyki. Jest też Odyseja - wielka wyprawa w celu ratowania świata, która przeżywa Arkadi, czy mit o Jonaszu i wielorybie. Oprócz tego pojawiają się w ramach opowieści liczne nawiązania do mitologii greckiej, nordyckiej czy Biblii, które wychwycić będzie zdolny jedynie czytelnik który, podobni jak Caza, jest dobrze obeznany z klasycznymi dziełami światowej literatury. W zakończeniu sagi o Arkadim niespodziewanie pojawia się nawet temat Arki, zgrabnie łącząc tę opowieść z innymi - wcześniejszymi - krótkimi formami komiksowymi tworzonymi przez Cazę oraz, rzecz jasna, z biblijnym motywem potopu. Dodatkowo, jeśli czytelnik zna inne komiksy tego autora i jeśli się dokładnie przeanalizuje się pewne powiazania Świata Arkadiego z pozostałymi opowieściami, tworzonymi przez lata rękami Cazy, to widać, że niemal wszystkie opowieści, te z tomu 'Arche-Lailah', 'Era cienia' i sagi o Arkadmi, co prawda luźno, ale jednak są powiązane i w założeniu tworzą spójną całość, tworząc wspólnie coś, co ośmielę się tu nazwać Cazaversum - wszechświat stworzony przez ich autora. 

    Oprócz wspomnianych nawiązań do licznych mitologii i dzieł literackich pojawiają się też w sadze o Aradim wątki filozoficzne. Najbardziej oczywistymi, które przebijają się w tej historii na wielu płaszczyznach, są dychotomie: ciemność - światło, maszyny - człowiek, materia - duch, tworzenie - zniszczenie. W świecie wykreowanym przez Cazę nie ma też zła absolutnego. Jak słusznie zauważa Trepalle, w tej opowieści nie ma bohaterów i łotrów a źródłem Armagedonu który spotkał świat nie są czyjeś perfidne działania, lecz raczej nieprzewidziane konsekwencje ludzkich decyzji i to podejmowanych w dobrej wierze. Ta saga jest więc w takim ujęciu głosem ostrzegającym ludzkość przed jej własnym szaleństwem. Warto nadmienić tutaj, że źródłem atomowej katastrofy która spotkała świat, była piątka ludzi tworzących kolektyw w postaci think tanku o akronimie K.R.O.-N.O.. tu pojawia się kolejne ciekawostka, bowiem Brodacz w okularach, jeden z członków tejże grupy, niewątpliwie wygląda jak sam Philippe Cazamayou i nie sądzę aby to podobieństwo było przypadkowe. Ciężko jednak jest mi stwierdzić, czy pozostała czwórka członków "kolektywu winowajców" również jest wzorowana na realnych osobach. Wracając do samego Cazy, to warto pamiętać, że autorzy różnych dzieł mają tendencję do uwieczniania siebie często gdzieś "w tle" swoich dzieł, czy to obrazów oraz opowieści. W przypadku Cazy nie był to zresztą pierwszy raz. Wszak w "Scenkach z życia osiedla" jego alter-ego było bohaterem - i to pierwszoplanowym - większości (a może nawet wszystkich) opowieści z tego cyklu. Omawiając tom pierwszy tej sagi kilka miesięcy temu napisałem między innymi, że "Caza zna człowieczą duszę". Wiele refleksyjnych przemyśleń autora pojawia się także - a może w szczególności - na ostatnich stronach omawianego tutaj, drugiego tomu serii. I tak poprzez swoje alter ago pseudo-boga Kro-no, Caza mówi: "przemienilibyśmy cały świat w energię, żeby tylko zaspokoić naszą żądzę mocy", za chwilę, dodając jeszcze ustami tej samej postaci: "wszyscy jesteśmy winni", co dobitnie oddaje pierwiastek szaleństwa zawsze obecny w gatunku ludzkim.

   Wracając jednak do samej sagi o Arkadim, to przy końcu opowieści wychodzi też dobitnie na powierzchnię baza w postaci "estetyki", czy też może "osnowy" Science fiction, na której zbudowana jest cała baśniowo-mityczno-poetycka opowieść. Autor przedstawia bowiem popartą naukowymi - opartymi na fizyce - argumentami o tym jak doszło do opisywanego w sadze kataklizmu. Przytoczę tu kilka wątków aby to zobrazować. Zacznijmy od cytatu, zaczerpniętego oczywiście bezpośrednio z kart komiksu: "[...]  przeciążona Ziemia zwolniła, aż w końcu w ogóle przestała się obracać. Powiedzmy, że robi robi jeden obrót wokół własnej osi tak długo, jak okrąża Słońce, czyli przez jeden ok. W rezultacie zawsze przedstawia m tę sama twarz, jak kiedyś Księżyc, krążący wokół niej". I nawiązując jeszcze bezpośrednio do Księżyca, warto stwierdzić, że w powieści mamy dryfujący w przestrzeni pas "księżycowych kamieni", będącymi pozostałościami Księżyca, który rozpadł się w wyniku zaburzeń grawitacyjnych spowodowanych zmianami w ruchu obrotowym Ziemi, co również jak najbardziej ma sens z fizycznego punktu widzenia, ponieważ trabant Ziemi jest z nią faktycznie związany bardzo silnie oddziaływaniami grawitacyjnymi. Kończąc wątek tematów związanych z fizyką warto jeszcze wspomnieć bez zbytniego spojlerowania, że ostatecznie reakcje na poziomie atomowym i efekty grawitacyjne ze źródła ziemskiej katastrofy, którą ze sobą przyniosły staję się jednocześnie wybawieniem dla umęczonej planety Ziemia a więc i całego świata Arkadiego...

    Istotnym zagadnieniem, jakże "na czasie", jest też w tej opowieści rola i wpływ Sztucznej inteligencji na ludzką cywilizację. Caza - jak na rasową opowieść SF przystało - zastanawia się i sugeruje, do czego może nas doprowadzić szeroko zakrojona kontrola AI nad ludzkimi społecznościami. W przypadku tej opowieści Sztuczna inteligencja, postawiona na straży ludzkiego miasta-bunkra posłusznie dąży do postawionych jej twórców (ludzi) celów, ale czy robi to dobrze? "Hel", bo takie imię nadano AI - na cześć nordyckiej bogini, władczyni krainy zmarłych, zarządza miastem Dis, w którym żyją ludzie ocaleni z wielkiej nuklearnej katastrofy. Ale czy żyją naprawdę? Snują się raczej jak cienie, bladzi, apatyczni, bez celu. Karmieni są przygodami syntetyzowanymi dla nich przez tytana Orfe, a pozbawieni tychże, popadają w apatię lub obłęd. Ale To właśnie jest siła SF - z wyprzedzeniem kilku (czasem wielu) dekad autorzy, niekiedy śledząc i ekstrapolując obserwowane trendy (w technologii, demografii, obyczajowości) lub przeczuwając "co może nadejść" artykułują takie obawy, bądź nadzieje w swoich mających pierwiastek profetyczny dziełach. Nie inaczej jest z opowieścią stworzoną przez Cazę. 

Jedna z najważniejszych plansz komiksu - przybycie Legionu. Czyż te czarne roboty nie wyglądają zaskakująco podobnie do Ferroidów z animacji Gandahar?

Opowieść kończy się przemianą ołowiu w złoto i tego co było źródłem zniszczenia i tragedii w źródło zbawienia i nowego początku. Wspominana już dychotomia, będąca osią opowieści na jakże wielu płaszczyznach, objawia się raz jeszcze, w kluczowym, kulminacyjnym momencie. Specjalnie ująłem to w sposób dość enigmatyczny aby nie odbierać czytelnikowi przyjemności z samodzielnego odkrycia zakończenia sagi o Arkadim. Myślę jednak, że jeśli ktoś z was - drodzy czytający tenże tekst - powróci do lektury tego akapitu raz jeszcze (po przeczytaniu sagi), na pełno w pełni zrozumie co  autor - w tej roli ja - miał na myśli. Podsumowując - w mojej ocenie seria o Arkadim stanowi opus magnum w twórczości Cazy. Jeśli chcielibyście komuś udowodnić, że komiks jest sztuką potrafiącą, podobnie jak książka czy film, przedstawiać wielopoziomowe opowieści o głęboko ugruntowanym, moralizatorskim lub filozoficznym przesłaniu ta seria z pewnością może posłużyć jako znamienity przykład na obronę takiej właśnie tezy.

'Produkt' - trochę wspominków o historii magazynu i 'P24'

 A było ich dwadzieścia i trzy... To znaczy aż do poprzedniego roku (2024) kiedy to ogłoszono, że do życia powróci, co prawda okazjonalnie - w postaci 24-go numeru - magazyn komiksowy 'Produkt'. I on też, ten nowy numer, stał się tzw. 'triggerem' czy bardziej po polsku 'wyzwalaczem' który skłonił mnie do popełnienia niniejszego tekstu. 

Kwintesencja młodzieżowego klimatu z lat 90. Dresy, kaptury, Viva - ech...wspomnień czar.

    Zacznijmy jednak od początku, przenosząc się mentalnie do końcówki lat 90. XX stulecia. Pozwolę sobie w tym miejscu na pewne  osobiste wynurzenia. Pamiętam bowiem jak, przypadkiem, za szybą w kiosku Ruch-u ujrzałem dziwny artefakt. Okazał się on trzecim numeru jakiegoś nieznanego mi wcześniej periodyku, o którym w życiu nie słyszałem. To zdecydowanie były inne czasy, nie tak łatwo było o informacje co, kiedy i dlaczego pojawiało się na rynku wydawniczym? W domu pospiesznie zasiadłem do lektury i... Te komiksy były tak bardzo inne od tego, co znałem wcześniej. Co prawda jako nastolatek interesowałem się sztuką komiksu i z zapałem kolekcjonowałem szczególnie te tytuły, które pojawiały się w 'Komiksie Fantastyka' - Yans, Koval, Pelissa - oraz te z Orbity - Thorgal, Szninkiel itd. Nie miałem jednak w tamtym czasie za bardzo - niestety - "dojść" do twórczości polskiego środowiska undergroundow'ego. Dlatego też pierwszy kontakt z 'Produktem' był zdecydowanie czymś nowym, świeżym, innym od tego, co znałem do tej pory. I tak oto nieznany wcześniej periodyk objawił mi prace polskich twórców, których wówczas nie znałem. Prace te były często narysowane w formie karykaturalnej, były ekspresyjne a jednocześnie miejscami niecenzuralne czy wręcz ostentacyjnie wulgarne. Dobitnie krytykowały polską post-peerelowską rzeczywistość w wielu jej niedojrzałych czy patologicznych aspektach. No cóż, to chyba także były (i myślę, że nadal - w kolejnym już pokoleniu są) cechy buntującej się młodości a tacy przecież - w wieku licealno-studenckim - byli wtedy twórcy magazynu (i ja - czytelnik). 

    Wkrótce, po łapczywej lekturze wspomnianego 'P3', wcześniejsze, brakujące numery (1 i 2) nabyłem drogą wysyłkową. Potem już na bieżąco - mniej więcej do połowy historii magazynu - śledziłem terminy wydawania kolejnych numerów i niezmiennie kupowałem. Wszystkie z nich mam do dzisiaj. Tzn. te 12-13 pierwszych numerów, bo później już magazyn zmienił się na tyle, że jakoś zniknął z mojego prywatnego "mentalnego radaru", który na początku lat 2000 znacząco przesunął się w kierunku francuskiego BD i dokonań frankofońskich klasyków komiksu fantastycznego z lat 70. i 80. - ale to temat na zupełnie inny artykuł... Tak więc wracając do samego 'P' - jak przy każdym artykule, również i w tym przypadku musiałem sięgnąć do "materiałów źródłowych", tj. - w tym konkretnym przypadku - przeczytać po raz kolejny archiwalne numery magazynu - tym razem wszystkie (było to spore wyzwanie czasowe, nie ukrywam). I muszę stwierdzić, że była to dość specyficzna, zdecydowanie sentymentalna, wartościowa i pozytywna podróż. Przechodząc więc do konkretów - czegóż tam, w tym Produkcie nie było: 'Osiedle Swoboda', 'Fido i Mel', 'Opowieści z Obudna', 'Aurora', Saga 'Pokolenia' o dresiarzach i tyle jeszcze innych, niezapomnianych...

A tak wyglądał "mój pierwszy raz" z Produktem - no i jak tu było nie kupić? Przecież to po prostu musi być dobre!

    W tym momencie pozwolę sobie na jeszcze jedną dygresję, ponieważ omawiając co pojawiało się na łamach 'P' nie sposób nie wspomnieć o pewnym stałym elemencie, który pojawił się już w pierwszym numerze periodyku i stał się jego stałym elementem. Mam tu mianowicie na myśli tematy tzw. "pasków", publicystyki i gamingu. Na każdej bowiem stronie (na dole - stąd niekiedy sami twórcy używali terminu "podpaski") był zawsze umieszczany może centymetrowej szerokości "wstęga" na której pojawiły się komentarze odautorskie - głównie autorstwa Michała Śledzińskiego - w różnych tematach. Najczęściej były to uwagi uzupełniające, dotyczące zawartych na poszczególnych stronach opowieści komiksowych, były też często informacje innego rodzaju. Na przykład wpisy w tematach nadchodzących lub przeszłych imprez branżowych, zawartości nadchodzących numerów 'P' albo komentarzy co do nowych albumów, ulubionych przez redaktorów 'Produktu' kapeli muzycznych. Najczęściej były to tzw. 'ciężkie brzmienia' zespołów jak chociażby Tool, Slipkot, Deftones czy Korn. Czasami zdarzały się i pozdrowienia dla znajomych lub - zazwyczaj dość niecenzuralne - dowcipy. W temacie wspominanej na początku akapitu "publicystyki" to faktycznie, oprócz zawartości stricte komiksowej zaczęły się pojawiać w 'P' różnorakie teksty, stanowiące dodatkowy "wsad merytoryczny". A to teksty o muzyce, a to o filmach, grach itd. Czyli w skrócie wszystkich aspektach szeroko rozumianej popkultury oraz jej niszach, które młodych redaktorów w tamtym czasie interesowały. I to było dobre, znacznie wzbogacało bowiem wartość merytoryczną poszczególnych odsłon periodyku. W kontekście game'ingu, który był wspominany jako trzeci aspekt do omówienia w tym akapicie, mam tu w szczególności na myśli magazyny, z którymi "produktywni" twórcy byli już wcześniej w jakiś sposób związani. Szczególnie miesięczniki 'Świat gier komputerowych' (ŚGK) oraz 'Neo Plus' (NP). 

    Stąd też w Produkcie (szczególnie na ostatniej stronie okładki) pojawiały się reklamy tychże magazynów lub gier - choć nie tylko. Istniała tam pewnego rodzaju synergia, gdyż reklamy przedstawiające 'P' ukazywały się też we wspomnianych periodykach (szczególnie reklamy pierwszych numerów 'Produktu'). W każdym razie przez większość numerów 'P' zawierał on jakieś reklamy dotyczące domeny gier komputerowych. I mówimy tu zarówno o reklamach samego magazynu NP jak i - w późniejszym czasie - także periodyków takich jak inna legenda branży gier - "Top Secret", czy odchodząc nieco od gier "Polska fantastyka naukowa - Science Fiction". Były też i reklamy gier - np. kolejne części Tomb Raidera, czy targów z branży gier komputerowych - System. I właśnie te reklamy na ostatnich stronach starych numerów 'P' uświadomił mi dlaczego - prawdopodobnie - tematem okazyjnego "wskrzeszenia" magazynu zainteresował się CD Projekt? Kończąc ten akapit warto chyba jeszcze nadmienić, że w 'ŚGK' ukazywały się, i to jeszcze przed tym jak 'P' ujrzał światło dzienne, przygody żółwia Skolmana, któremu towarzyszyli Fido i Mel - jedna z najbardziej znanych ekip (anty)bohaterów komiksowych, stworzonych przez M.Śledzińskiego. Przygody całej trójki zagościły następnie w 'P' w pierwszej kolejności w postaci szalonej opowieści zatytułowanej "Biegunka". 

Plansza autorstwa Simsona z przygodami Zdzicha i Wujasa, bohaterów Obudna. Uważam to za reprezentatywną próbkę tego, jak wyglądała estetyka prac publikowanych we wczesnych numerach 'P'.

    Jeśli zaś chodzi o zawartość merytoryczną ale stricte komiksową (bo to przecież zawsze było esencją 'P') to należy stwierdzić, że niektóre historie oparły się próbie czasu, po innych (kurtuazyjnie nie będę tu ani jednych ani drugich wymieniał) widać jednak jego upływ. Co do warstwy graficznej nie mam większych zastrzeżeń, to zawsze była mocna strona 'P'. Na jego łamach prezentowali się "młodzi-gniewni", doskonale odnajdujący się w undergroundowo-zinowej, czarnobiałej stylistyce magazynu. Jednakże jeśli chodzi o warstwę fabularną, a szczególnie dowcipy i "ostre teksty" tutaj już bywa różnie, w kontekście "zestarzenia się" tychże. Może to kwestia zmienionych realiów, gdzie po ponad 20 latach Polska i świat są po prostu inne, może kwestia minionej vs obecnej (nie)dojrzałości autorów i czytelnika (w tej roli oczywiście 'ja')? Jednak aby oddać sprawiedliwość stwierdzić należy, że jest to kwestia bardzo jednostkowa, być może dla mnie na przykład pewne dowcipy lub elementy scenariusza pozostają zabawne, ciekawe a kto inny uznałby je za absurdalne i vice versa.

    Wracając jeszcze do tematu polskiego, komiksowego undergrounde'u warto podkreślić, że 'Produkt' nie był pierwszy, bo zarówno przed jego 'epoką' jak i w trakcie a także i później ukazywały się (i ukazują nawet i dziś) różne periodyki, głównie wydawane przez polski fandom komiksowy. Warto tu historycznie wspominać o tych w większości już nieistniejących, z początku wieku, jak chociażby 'Azbest' (do którego jeszcze wrócimy), 'K.K.K.' - wydawane przez Krakowski Klub Komiksu, 'AQQ', 'Znak' czy 'masoński magazyn komiksowy' - 'Cyrkielnię'. Jednak to właśnie 'Produkt' zdaje się być tym najbardziej pamiętanym po dziś dzień... 'P' był bezpośrednim rozwinięciem, kolejnym wcieleniem (jak zwał tak zwał) wspominanego już magazynu 'Azbest'. To tam właśnie, w 'Azbeście' publikowali w dużej mierze twórcy, którzy później rozwinęli skrzydła właśnie w 'P'. Przede wszystkim Michał 'Śledziu' Śledziński, który stał się przecież redaktorem naczelnym pisma, ale także Filip Myszkowski, Simson, Bizon, Kurt i paru jeszcze innych.

    Wracając do samego 'Produktu' to w późniejszych numerach magazyn zmieniał się, cały czas ewoluując. Przede wszystkim "przytył", tj. zwiększyła się jego objętość do ok. 80-ciu a później aż 100 stron. Od 10-go numeru zmieniło się również logo magazynu. Pojawiły się też oczywiście nowe serie jak np. "Opowieści na sygnale" czy "Emilia, Tank & Profesor" i wiele innych. Niektóre z serii znanych już na polskim rynku i żyjące własnym życiem - jak np. 'Wilq super bohater' czy 'Jeż Jerzy', pojawiały się na łamach 'P' gościnnie. Ogólnie inicjatywa doroślała z każdym numerem i - w bólach - była rozwijana aż w dwudziestu trzech odsłonach (numerach). Piszę tu "w bólach" gdyż jest to cecha charakterystyczna chyba wszystkich periodyków, gdzie od X źródeł (autorów) trzeba pozyskać materiały (teksty, grafiki) poskładać je w całość - na czas - oraz, a może przede wszystkim, utrzymać całe przedsięwzięcie na powierzchni finansowo, tj. zapewnić (lub nie) rentowność inicjatywy. Z tym chyba bywało różnie, choć plany były w pewnym dość rozbuchane. Mam tu na myśli np. pojawienie się magazynu 'D Lux' (lub 'P Lux') który w założeniu miał być ekskluzywnym bodaj kwartalnikiem, agregującym ambitne produkcje komiksowe, których nie udało się upchnąć w bazowych numerach - inicjatywa doczekała się bodaj dwóch numerów. Oficjalnie zaś 'P' doczekawszy się wspomnianych numerów w zacnej ilości "23" zniknął z polskiego komiksowego "krajobrazu" około połowy roku 2004...

                                                 

    Przejdźmy więc dalej, do czasów obecnych, tj. do "reaktywacji" 24-go numeru 'P'. Jak już wcześniej zostało wspomniane, do jego powstania, w roli głównego sponsora, wydatnie przyczynił się nasz rodzimy potentat rynku gier video - CD Projekt Red (i chwała im za to). 'P24' to rekordowy 'grubas' zawierający ok. 200 stron na które składają się rzecz jasna głównie opowieści komiksowe, lecz także i publicystyka. Magazyn ukazał się w trzech wariantach okładki, choć ten z rysunkiem Andrzeja Janickiego był szczerze mówiąc najłatwiej dostępny w księgarniach komiksowych. Warto także odnotować, że po raz pierwszy w historii magazynu pojawiły się w nim także plansze w kolorze. Ogólnie cały 'P24' jest pewnego rodzaju przedsięwzięciem sentymentalnym, wspominkowym, 'powrotem do przeszłości'. Stanowi też swoisty kamień milowy w historii polskiej sztuki komiksowej. Oto "młodzi-gniewni" - którzy byli takimi właśnie jakieś ćwierć wieku temu - powracają teraz jako weterani gatunku. Niektórzy z nich - będący teraz tzw. "panami w średnim wieku" - wytrwali przy temacie i nadal tworzą komiksowe opowieści, inni nieco się przebranżowili - np. w kierunku filmu animowanego lub gamedev'u. Jeszcze inni porzucili zupełnie sztukę komiksu, poświęcając życie na zupełnie inne aktywności a 'P24' stał się okazją aby "świat sobie o nich przypomniał".

    Tak więc co właściwie znalazło się w tym numerze specjalnym? Otóż - można by rzec tradycyjnie - otwiera go epizod serii 'Osiedle swoboda'. Mamy też Jeża Jerzego, Wilqu'a, ciekawostkę w postaci epizodu 'Emilii, Tanka i Profesora' szykowanego na poprzednią reaktywację 'P' która jak wiemy nie doszła do skutku. Jest i rzecz jasne kilka innych perełek, których pełnej listy tutaj nie wymienię. Wspomnę jedynie, że praktycznie każda z opowieści zawartych w tym numerze w jakiś sposób ściśle związana jest z historią 'P'. Mamy też i nowość w postaci plansz w kolorze, wśród których mamy komiks cyberpunkowy oraz Galerię. Mamy też i nieodłączną (jak za dawnych lat) produktową publicystykę, gdzie na wyróżnienie - w mojej opinii - zasługują teksty o nieżyjących już (niestety) twórcach komiksowych, w jakiś sposób związanych z 'P'. Tak więc przede wszystkim o Andrzeju Janickim, którego sam Śledziński wymienia jako 'ojca chrzestnego' magazynu ale także o Bartoszu 'Termosie' Słomce i Adrianie Madeju...

    Wspólnym mianownikiem prac publikowanych w tym tomie pozostaje fakt, że praktycznie wszyscy autorzy, których dzieła się tutaj znalazły, a których pamiętam przecież z tych pierwszych numerów magazynu, wykazują niezwykły progres, jeśli chodzi o kunszt graficzny, precyzyjność kreski, kompozycje kadrów, dojrzałość fabuły. Pierwsze zeszyty 'P', wywodzące się płynnie ze wzmiankowanych inicjatyw komiksowego undergroundu, były w dużym stopniu dzikie, nieokrzesane, zarówno w kontekście formy jak i treści. W dużej mierze nikt tych młodych ludzi nie uczył stricte sztuki komiksu - choć cześć z nich była zapewne po liceach plastycznych. Komiksy były dziełami zapaleńców, młodych pasjonatów, którym się chciało, i którzy (coś tam) potrafili. Podobnie do sfery graficznej było też i warstwą narracyjną. Tamte komiksy były głównie odzwierciedleniem tego, co młodych autorów interesowało - satyra na polskie społeczeństwo w jego wielko- i mało miasteczkowych odcieniach, krytyka ładu politycznego, rządu, kościoła, grup społecznych jak "dresy", "mochery" lecz nie tylko. Były też przecież i opowieści z nurtu SF, horrory, kryminały czy zgoła slapstickowy humor. Co do tematyki dzieł zawartych w 'P24' na szczęcie zostało "po staremu". No i są też tutaj rzecz jasna 'paski' - tak jak i w starych numerach pełnią istotną rolę didaskaliów. Przypisy odautorskie 'Śledzia' przedstawiają dany komiks i jego twórcę (lub twórców). Zawierają też liczne refleksje Śledzińskiego na temat wydarzeń z przeszłości, historii zarówno magazynu jaki i "smaczki" w postaci wspomnień o twórcach, przyjaźniach, przeszłych wydarzeniach itd. Zaskoczyła mnie wspominana wcześniej informacja (która pojawiła się gdzieś pośród pasków w 'P24'), że około 5 lat temu Śledziński podejmował pierwszą (nieudaną) próbę wskrzeszenia projektu "Produkt". Dobrze więc, że tym razem się udało - dzięki, jak się ukazuje (wydatnemu) wsparciu ze strony CDPR. 

    W Produkcie od początku rysowali pisali (mam tu na myśli publicystykę) chyba wyłącznie polscy twórcy. W magazynie królowała też nieskrępowana wolność wypowiedzi i niecenzuralność przedstawianych opowieści. Jak stwierdził we wstępniaku do pierwszego numeru redaktor naczelny magazynu - Michał 'Śledziu' Śledziński: "słowo cenzura nic nam nie mówi". I taki właśnie był 'Produkt' - od początku, z założenia, był magazynem przeznaczonym dla dorosłego czytelnika. Myślę, że magazyn ten zajmuje dziś poczesne miejsce w annałach polskiej sztuki komiksowej. Do głowy przychodzi mi tutaj dość znany cytat z Andrzeja Sapkowskiego który stwierdził kiedyś, że: "Możemy nosić chińskie ciuchy, jeździć czeskimi autami, patrzeć w japońskie telewizory, gotować w niemieckich garnkach hiszpańskie pomidory i norweskie łososie. Co do kultury, to jednak wypadałoby mieć własną". I tym właśnie z mojej perspektywy był i jest 'P' - nieodłączną już częścią polskiej kultury, "produktem krajowym" częścią naszej narodowej tożsamości - rzecz jasna głównie w ujęciu kontekstu, jakim jest - jakże plastyczne i nośne - medium komiksu.

Świat Arkadiego, wydanie zbiorcze, T1 - "Człowiek potrzebuje bohaterów, snów oraz marzeń".

    Mogę śmiało powiedzieć, że "doczekałem się" - w końcu... Tę serię znam od ponad 20-u lat a po raz pierwszy czytałem ją - z wielkim trudem - w oryginalnym, francuskim wydaniu, z podniszczonych egzemplarzy zdobytych przez znajomego gdzieś, podczas wojaży po zachodniej Europie. W tamtym czasie pisałem nawet o 'Świecie Arkadiego' - w ramach szerszego artykułu o twórczości Philippe'a 'Cazy' Cazamayou - dla magazynu KZ. Już wtedy był on jednym z moich ulubionych twórców komiksowych, obok m.in. Moebiusa czy Philippe'a Druilleta i kilku jeszcze innych. I wszyscy znich - włączając w to Cazę - stali się z resztą 'bezczasowymi klasykami' gatunku, dzięki swej twórczości z lat 70-ych i 80-ych XX stulecia. Dlatego też zawsze niezmiernie mnie dziwiło, że tak mało z twórczości Philippe'a Cazamayou pojawiło się przesz lata na polskim rynku wydawniczym. Ot, jakieś epizody w niszowych magazynach, znanym jedynie zaangażowanym w temat fanatykom - np. 'Komiksmania', 'Relax' (te nowe numery z ostatnich lat) czy też album 'Scenki z życia osiedla' opublikowany w 2017r. przez wyd. Kurc (chwała im za to). Była też oczywiście wydana jeszcze w latach 80. przez nieistniejące już Polskie nagrania, na nośniku w postaci kaset VHS animacja 'Gandahar', do której Caza stworzył designy. Ale to w zasadzie tyle. Mimo swojego statusu "mistrza gatunku" pod jakim zdawał się funkcjonować na rynkach frankofońskich u nas postać Cazy pozostawało pewnego rodzaju "niszą", czarna dziurą informacyjną na zasadzie "kto wiedział, ten wiedział". Natomiast twórczość tego autora pozostawała na marginesie zainteresowania działających przez lata na polskim rynku wydawnictw. Czy wynikało to z nieznajomości tematu a może z problemów licencyjnych - nie wiem... Faktem pozostaje zaś, ze teraz w niedługim czasie ma szansę się to zmienić, bowiem za omawiany tu 'Świat Arkadiego' wzięło się wydawnictwo Lost in Time. Wkrótce też - a dokładnie w styczniu 2025r. - z kolei od wyd. 'Studio Lain' - dostaniemy również i inny, klasyczny zbiór krótkich fantastyczno-mitologicznych komiksów Cazy, zebranych w tomie 'Arkhe - Lailah'.

Okładka zbiorczego wydania serii przygotowanego na rynek amerykański, ufundowanego na Kickstarterze. Z dużym prawdopodobieństwem może to też być jeden z wariantów okładki drugiego tomu wydania polskiego.

    Warto też wspomnieć, że omawiana tutaj publikacja jest oparta na odrestaurowanym cyfrowo wydaniu, które zostało ufundowane ze zbiórki na Kickstarterze, związanej z pięćdziesięcioleciem wydawnictwa Humanoides i była dedykowana na rynek amerykański. Tytuł sagi w tym wydaniu, to w tłumaczeniu na j.polski: "Arkadi i zaginiony tytan". Na podstawie projektu z Kickstartera seria została wydana w Stanach z licznymi dodatkami, były to m.in. slip case'y, dodatkowe portfolia czy wersja cyfrowa, w postaci pliku PDF. Nawiasem mówiąc, tamto wydanie zostało wydrukowane w jednym tomie, co uczyniło z tej publikacji wielki grymuar. U nas zostało ono podzielone na dwie części, bo - jak słusznie zauważył podczas analizy biznesowej pan Marcin z wydawnictwa Lost - cena jednego, wielkiego tomiszcza, zwierającego aż dziewięć albumów sagi, byłaby po prostu zaporowa, jak na realia polskiego rynku. Dodatkowo warto wspomnieć i o tym, że polskie wydanie ukazuje się w powiększonym formacie względem wydania amerykańskiego (218x289 mm w wydaniu amerykańskim, vs 240x320 mm w wyd. polskim).

    Tak więc, po tym przydługim wstępie, wygląda na to, że na końcu bieżącego roku (2024) obydwa wspomniane wydawnictwa (Lost i Lain) serwują - przynajmniej mnie osobiście - niezwykłą ucztę intelektualną do której, nawet mimo tego, że znam te komiksy bardzo dobrze, "zasiadam" z niebywałym "apetytem", nutką ekscytacji i "pewną taką nieśmiałością" - jak to mówiła jedna pani w słynnej reklamie materiałów higienicznych, bodaj sprzed ćwierćwiecza. Uważam, iż rzeczą niezwykle cenną jest to, że dostajemy w tym wydaniu "komplet", tj. zarówno sam "Cykl Arkadiego" jak i album będący prequelem tej opowieści - zatytułowany "Nokturni". Cieszy również format i jakość wydania. Piękna, nieco psychodeliczna - moim zdaniem - gama kolorów, której używa Caza, prezentuje się na kartach tego wydania - na kredowym papierze i po cyfrowym odrestaurowaniu plansz dokonanej na rzecz wydania amerykańskiego - wręcz wyśmienicie. Polska publikacja zawiera też część bonusów dostępnych dla Amerykanów ze wspominanej wcześniej zbiórki z Kickstartera. Jest też nadal szansa, że będą one zamieszczone w większej ilości w drugim tomie, który ma się pojawić Polsce w pierwszym półroczu 2025r. 

    Warto nadmienić, że cała saga o Arkadim powstawała łącznie niemal dwadzieścia lat. Pierwszy album serii - "Oczy Or-fe" ukazał się bowiem na rynku francuskim w 1989r. ostatni zaś, dziewiąty tom serii, zatytułowany "Dzień Arche" został wydany dopiero w 2008r. Mniej więcej "na półmetku", tj. około 1999r. ukazał się też album "Nokturni" będący wspominanym już preludium fabularnym dla całej sagi. Przez cały ten okres seria doczekała się oczywiście kilku wydań na rynki frankofońskie. Najbardziej znaczące były chyba dwa: wydanie prowadzone przez Wydawnictwo Delcourt oraz - w późniejszym czasie - kolejne wydanie od Les Humanoides Assoccies - na którym to właśnie oparte są aktualne edycje amerykańska jak i polska. Co ciekawe, okładki tworzone przez Cazę dla Delcourt nie przepadły "w pomroce dziejów" - i dobrze, ponieważ osobiście uważam, że niemal wszystkie z nich były bardzo udane - i niektóre z tamtych rysunków (ku mojemu zaskoczeniu) pojawiają się również w ramach aktualnie omawianego wydania. Przykładem jest tutaj tylna okładka pierwszego tomu zbiorczego. Obrazek tam widniejący - przedstawiający Albe, matkę Arkadiego - pojawił się bowiem w czwartym tomie tamtego starego wydania, od Delcourt.

    Kiedy czytałem tę historię po raz pierwsze nie wiedziałem nawet, że istnieje odłam fantastyki nazwany 'post-post-apocalyptic' a właśnie do tego nurtu należałoby zaliczyć tę opowieść. Wspólnym wyznacznikiem historii z tego gatunku jest portretowanie światów, które odrodziły się w jakiś sposób po globalnej apokalipsie, w zupełnie innych, odmienionych postaciach a jednak zawsze w formach w pewien sposób 'wymuszonych' czy może 'zainicjowanych' tym, co działo się przed katastrofą i/lub w jej ramach. W przypadku "Świata Arkadiego" mamy tu - co akurat jest dość powszechne w przypadku takich opowieści - katastrofę nuklearną na skalę planetarną. Choć nigdzie nie jest to w opowieści przedstawione w szczegółach, ze strzępów informacji możemy się domyślić, że to właśnie nuklearny Armagedon spowodował zatrzymanie się ruchu obrotowego planety i uformowania nowego "nieruchomego" świata ze strefami wiecznego, gorącego dnia i niekończącej się, zimnej nocy. W tym kontekście - tj. rozbudowywania wiedzy o świecie, dodawania mu głębi czy może "didaskaliów" za niezwykle cenny uważam też zawarty pod koniec omawianego albumu leksykon pojęć z uniwersum Arkadiego. Leksykon ten porządkuje i znacząco pogłębia - choć nie w sposób wyczerpujący - w niektórych obszarach wiadomości czytelnika co do konstrukcji i historii świata, a także wielu postaci, istotnych dla fabuły. Oprócz tego przydałyby się też jeszcze dodatkowe zapiski od tłumacza, wyjaśniające pewne zawiłości pojawiające się podczas translacji  widoczne dla tego, kto zna oryginał w języku francuskim. Tak na przykład mieszkańcy miasta Dis mają swoje "numery seryjne" które zawsze zaczynają się od przedrostka "OM" co jest fonetycznym zapisem francuskiego słowa "homme" - człowiek.

    Chciałbym też jeszcze nawiązać do cytatu zawartego tytule niniejszego artykułu. Jest on wzięty bezpośrednio ze wspomnianego wcześniej zawartego w albumie leksykonu i - w mojej ocenie - niezwykle trafnie i zwięźle oddaje ideę, czy też zamysł, zdający się przyświecać autorowi przy tworzeniu tej opowieści, niejako "czający się" niepostrzeżenie w tle tuż "pod powierzchnią" fabuły, niemal przez całą opowieść: "Człowiek potrzebuje bohaterów, snów oraz marzeń." Caza zdaje się dobrze znać ludzką duszę, "prześwietlać" podstawowe elementy ludzkiego jestestwa i człowieczych potrzeb. Nawet po globalnej katastrofie i totalnej odmianie świata w którym żyją, ludzie nadal potrzebują nie tylko pożywki dla swoich ciał, lecz także dla dusz. Bez tego chorują i, w skrajnych przypadkach, popadają  nawet w obłęd. I to zapewne dlatego miasto w mrokach nocy - Dis - ma swoich tytanów-bohaterów, robotyczne i cyborgiczne byty, które strzegą, karmią mieszkańców a także zsyłają im sny i marzenia. Mowa tu rzecz jasna o tytanie zwanym Or-fe i wykonywanej przez niego przez lata pracy, polegającej na generowaniu nowych "przygód", obserwowanych przez "wybrańców" z Dis na ich sennych ekranach. Podobnie, na swój sposób - tj. bez użycia pre-apokalipytycznej technologii, do której przecież (w większości) nie mają dostępu - radzą sobie też mieszkańcy Wielkiego Eksterioru. Zepchnięci przez katastrofę na poziom prymitywnego życia plemiennego, wiodąc w niewielkich i nielicznych oazach nadających się do zamieszkania swoje mozolne zbieracko-łowieckie żywoty, wierzą w liczne legendy i magię. Lecz to co nazywają "magią" bardzo często jest de facto zachowanymi szczątkami technologii sprzed wielkiej katastrofy. Lecz po wielu wiekach to co nieznane - w kontekście zasady działania - staje się nadprzyrodzone i magiczne. Swoją droga jest to refleksja którą wyartykułował kiedyś Arthur C. Clarke'a w postaci słów "każda wystarczająco zaawansowana technologia jest nieodróżnialna od magii" i - choć nie mam na to dowodów - mam nieodparte wrażenie, że Caza świadomie zapożyczył tę właśnie maksymę od wspomnianego mistrza SF, jakim niewątpliwie był Clarke.

Jeden z obrazów zdobiących m.in. stare francuskie wydanie od Les Humanoides.

    Tak więc po pewnej dozie analizy okazuje się, że ta opowieść ma w sobie wiele ukrytych warstw, symboliki i znaczeń. Historia która jest pozornie wystylizowana na pewnego rodzaju "mroczną baśń" okazuje się być w istocie ambitnym tytułem Science Fiction, niosącym w sobie jednocześnie pewne filozoficzne wątki i refleksje autora co do ludzkiej natury. Można tę historię odczytać również jako kasandryczną przepowiednię-ostrzeżenie na temat szaleństwa rodzaju ludzkiego i niebezpieczeństwa globalnej zagłady. Niby nic odkrywczego a jednak okazuje się, że na bazie tak prostych ale jakże mocnych podwalin udaje się autorom, także i Cazie, stworzyć niezwykle oryginalne, intrygujące i pasjonującej światy. Mało w tym tekście napisałem o warstwie graficznej tej historii a jednak stanowi ona swoiste Crème de la crème tych komiksów. Długo można by się myślę rozpisywać o stylu graficznym Cazy. Jest to styl zdecydowanie łatwo rozpoznawalny, choć i ukazujący swoją niezwykłą zmienność w czasie. O ile kilka pierwszych albumów - głównie tych zawartych w omawianym tutaj pierwszym tomie zbiorczym - ma tradycyjnie nakładane "płaskie" kolory o tyle np. album "Nokturni" jest już znacząco różny. Autor bowiem pod koniec lat 90. XXw. zaczął używać do kolorowania swoich plansz komputerowych programów graficznych, dodając przy okazji liczne efekty (np. świetlne) niemożliwe do osiągnięcia tradycyjnymi technikami. Aby nie być zupełnie gołosłownym to przykładem mogą być choćby "jarzące się" oczy Noktórnów. Warto też wspomnieć, że w tamtych czasach - tj. pod koniec lat 90. i w latach 2000 wielu artystów komiksowych poszło podobną drogą, tj. "na skróty" w programach graficznych kolorując tworzone przez siebie plansze. Niekiedy wyglądało to wręcz upiornie. Jednak w przypadku Cazy przyznać należy, że jest to robione z dużym wyczuciem i smakiem. Nowe medium w postaci komputera było dla tego artysty po prostu kolejnym narzędziem, rozszerzającym paletę ekspresji, że użyję w tym miejscu kwiecistej metafory.

  Po raz kolejny wyszedł mi tekst bardziej analityczny, niż streszczający czy może podsumowujący fabułę opowieści. Jednakże w ramach usprawiedliwienia napiszę tutaj, że tego typu analizy i odkrywanie tzw. "smaczków" - czy to scenariuszowych, graficznych a niekiedy kontekstowych, wydają mi się po prostu znacznie bardziej ciekawe. Dzięki pracy nad tekstem w takiej właśnie - pseudo-analitycznej - formie często mnie osobiście udaje się odkrywać pewne, nawet z dawna znajome, opowieści na nowo, znajdując liczne szczegóły, o których wcześniej nie niekiedy po prostu nie wiedziałem. Tak było i w tym przypadku. Przykładem niech będzie szeroko omawiana w tym tekście zbiórka na Kickstarterze o której istnieniu wcześniej nie miałem nawet pojęcia.